تاریخ سری مغولان بخش اول

تاریخ سری مغولان "یوان چائوپی شه"
بخش اول
پیش نویس
      وقتی کتابی را نخوانده باشید،  ولی از آن تعریف شنیده باشید،  بنا به آن تعریف دید خود را می سازید،  این کتاب تاریخ سری مغول نیز از آن دسته است،  که تا وقتی نخوانده باشید،  بنا به نام و تعریف های جانبی دیگران،  فکر می کنید چه چیز مهمی است،  ولی وقتی می خوانید می بینید مقداری پرت و پلای بی سروته الکی است،  که از بنا و کل،  داستان و بی پایه است.  تاریخ را هوشیارانه و عاقلانه و تخصصی بدانید.
این برگه پیوست دروغ نامه هایی بنام کتاب تاریخ است.
 تاریخ سری مغولان بخش اول
مشخصات کتاب
 
‏عنوان و نام پدیدآور : تاریخ سری مغولان "یوان چائوپی شه"/ [ترجمه به‌فرانسه] پل پلیو؛ [ترجمه از فرانسه] شیرین بیانی.
‏مشخصات نشر : تهران: دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ‌‏‏‏، ۱۳۸۲.
‏مشخصات ظاهری : ‏‏‏ ۱۲۸ص.
‏فروست : انتشارات دانشگاه تهران؛ شماره ۱۳۲۸.
‏شابک : ۹۶۴-۰۳-۴۷۹۹-x۸۰۰۰ریال
‏یادداشت : ‏ص. ع. به فرانسه:Chirine Bayani. Histoire secrete des mongols.
‏یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۳.
‏یادداشت : نمایه
‏عنوان دیگر : یوان چائوپی شه
‏موضوع : ایران — تاریخ — مغولان و ایلخانیان، ۷۵۶ – ۶۱۶ق
‏شناسه افزوده : پلیو، پل، ۱۹۴۵ – ۱۸۷۸م.Pelliot, Paul، مترجم
‏شناسه افزوده : بیانی، شیرین (اسلامی‌ندوشن، ۱۳۱۷ – ، مترجم، )
‏شناسه افزوده : دانشگاه تهران. موسسه انتشارات و چاپ
‏رده بندی کنگره : DSR۹۵۲/ت‌۲ ۱۳۸۲
‏رده بندی دیویی : ‏۹۵۵/۰۶۲
‏شماره کتابشناسی ملی : م‌۸۲-۳۲۲۱۵
 
فهرست‌
 
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم مقدمه مترجم ۵
مقدمه پل پلیو ۹
پیش‌گفتار ۱۳
فصل اول ۱۹
فصل دوم ۳۷
فصل سوم ۵۳
فصل چهارم ۶۹
فصل پنجم ۸۵
فصل ششم ۱۰۱
اسامی اشخاص ۱۱۷
اسامی جاها ۱۲۳
اسامی قبایل و ایلات ۱۲۵
اصطلاحات مغولی ۱۲۷
تاریخ سری مغولان، ص: ۴
 
[مقدمه‌ها]
 
اشاره
 
به نام خداوند جان و خرد
 
مقدمه‌ای کوتاه بر چاپ دوم‌
 
درحالی‌که سالیانی می‌گذشت که «تاریخ سرّی مغولان» نایاب گشته بود، اکنون توفیقی دست داد تا به تجدید طبع آن اقدام گردد؛ و محققّان و دانشجویان رشته تاریخ مغول به آن دسترسی بیابند.
کتاب حاضر از جهت اینکه اوّلین منبع دست اوّل و اساسی در مطالعات مغول‌شناسی می‌باشد، از اهمیّت ویژه‌ای برخوردار است؛ و می‌تواند گوشه‌های بسیاری از چگونگی تکوین و تشکیل حکومت مغول و زندگی تموچین- چنگیز را روشن سازد؛ و بهمین دلیل است که بعدها خود منبعی دست اوّل برای تاریخ‌نویسان معتبر این عهد، چون عطا ملک جوینی، برای تدوین «تاریخ جهانگشای» و رشید الدّین فضل الّه، برای تدوین «جامع التّواریخ» گردید. از مطالب کتاب چنین برمی‌آید که مؤلف ناشناخته آن، همواره در کنار تموچین، چنگیز بعدی قرار داشته و می‌بایست از یاران و دوستان وفادار و کارساز وی بوده باشد.
امّید است که روزی توفیق دست دهد تا بتوانم بخش دوم این اثر بسیار مفید و مهّم را نیز ترجمه و در دسترس علاقمندان و پژوهندگان این عهد قرار دهم.
شیرین بیانی
دی‌ماه ۱۳۸۲
تاریخ سری مغولان، ص: ۵
 
مقدّمه مترجم‌
 
ایران طی تاریخ خود، سه یا چهار حادثه خطیر و مصیبت‌بار را پشت‌سر گذاشته، که یکی از آنها حمله مغول و سپس دوران حکومت این قوم بر ایران است که بر سراسر زندگی مادی و معنوی آن از جهات مختلف سایه افکنده و فصلی جدید در تاریخ این سرزمین گشوده، که آثار آن تا قرنهای متمادی، همچنان مشهود و نمودار است.
بدین ترتیب دوره مغول، یکی از مهمترین بخش‌های مطالعات تاریخ ایران را تشکیل می‌دهد، که از جهات مختلف مادی و معنوی، شایان توجه و دقت است. البته تا به امروز قسمت‌های مختلف این دوره، مورد بررسی و تحقیق دانشمندان خارجی و ایرانی قرار گرفته و از جهات مختلف و با سلیقه‌های گوناگون، فصولی از آن گردآوری و مدون شده است؛ ولی هنوز بسیار است گفتنی‌هایی که ناگفته مانده و دانستنی‌هایی که از پس پرده ابهام بیرون نیامده است.
خوشبختانه تقریبا هیچ دوره‌ای از تاریخ، از لحاظ غنای متون و منابع، به این دوره نمی‌رسد، ازاین‌رو محققان و پژوهندگان این راه، چراغ روشنی فرا راه خود دارند. یکی از این متون تراز اول و بسیار مهم، «تاریخ سرّی مغولان» یا «یوان چائوپی شه» است، که مسلما بدون در دست داشتن آن، مطالعات مغولی ناقص خواهد بود. این کتاب که کمی پس از مرگ چنگیز و به هنگام جوانه زدن حکومت مغول تدوین گشته، نه‌تنها از لحاظ تاریخی، بلکه از نظر اجتماعی و ادبی نیز بسیار مهم و باارزش است.
اهمیت آن از لحاظ سیاسی بدین علت است که چگونگی تشکیل ایلات، به هم پیوستگی آنها، تشکیل حکومت مغول توسط چنگیز خان و بسط و گسترش و خلاصه تبدیل شدن آن به حکومت جهانی، با دقت و با تمام جزییات، مورد بررسی قرار گرفته است.
چنانچه گفته شد، اهمیت اجتماعی آن نیز کمتر از ارزش سیاسی‌اش نیست؛ زیرا چگونگی زندگی ایلی از جنبه‌های مختلف مادی و معنوی، آداب و رسوم، مذهب،
تاریخ سری مغولان، ص: ۶
پیوندهای خانوادگی، نفرت‌ها و انتقام‌ها و سپس اقتصاد صحرانشینی با جزییات آن شرح داده می‌شود. اسامی ایلات و قهرمانان و رؤسا، و اسامی جغرافیایی، با دقت ذکر می‌گردد؛ به قسمی که خواننده با قهرمانان تاریخ قدم‌به‌قدم پیش می‌رود و خود را در استپ شریک زندگی قبایل قرون وسطای آسیای مرکزی می‌یابد.
این کتاب که قدیمی‌ترین سند موجود در مورد چنگیز خان و فرزندان وی و چگونگی تأسیس حکومت مغول است، بی‌هیچ تردیدی مورد استفاده تاریخ‌نویسان بعدی قرار گرفته که نمونه بارز آن خواجه رشید الدین فضل الله همدانی صاحب «جامع التواریخ» می‌باشد که در اغلب موارد، مطالب آن را رونویس کرده است. از نام نویسنده بی‌خبریم؛ ولی او می‌بایست از یاران نزدیک چنگیز بوده باشد.
ارزش ادبی این اثر نیز بسیار است؛ زیرا خود اثری حماسی است و می‌توان آن را «حماسه تموچین» نامید. چگونگی تولد وی، سپس پرورش و نوجوانی‌اش، قهرمانی‌ها، شکست‌ها و فتح‌ها و عشق‌هایش، حماسه‌وار، در این اثر سروده شده‌اند. اغلب به قطعاتی برمی‌خوریم که در منتهای شدت جنگ و خونریزی و بی‌رحمی، ناگهان اثر حالتی بسیار شاعرانه می‌یابد و از شب مهتاب و رسیدن عاشق به معشوق سخن به میان می‌آید، و بار دیگر صبح ستیز آغاز می‌گردد؛ و وصف آنها همان‌گونه که اتفاق افتاده، بی‌اندکی مبالغه و با صداقت کامل صورت می‌گیرد. از شناخت «تاریخ سرّی مغولان» مدت زمان طولانی نمی‌گذرد. مع هذا این اثر امروزه جای خود را در مطالعات مغولی کاملا باز کرده و قدرش بخوبی آشکار گردیده و به زبان‌های آلمانی، روسی، فرانسه، چینی، ترکی و انگلیسی ترجمه شده است.
پلیو، دانشمند و مغول‌شناس معروف فرانسوی، با دقت خاص، نیمی از کتاب را به فرانسه ترجمه کرده است، و من این توفیق را نصیب خود ساختم که آن را از روی متن ترجمه فرانسه به فارسی برگردانم. امید است در آینده نزدیک نیم دیگر متن نیز ترجمه شود و در دسترس علاقه‌مندان قرار گیرد.
این ترجمه برای مطالعات مغول‌شناسی که به قسمتی از تاریخ ما، پیوستگی یافته، کمک مؤثری است. مسلما ترجمه چنین اثری با روح حماسی و حالت شاعرانه‌ای که دارد، بسیار دشوار است. سعی شده تا حد امکان، سبک و حالت اصلی در متن فارسی حفظ شود.
در خاتمه لازم است توضیحاتی درباره بعضی موارد ترجمه داده شود:
تاریخ سری مغولان، ص: ۷
در قسمت اصطلاحات مغولی، اغلب این اصطلاحات در متن فرانسه ترجمه نشده باقی مانده بود، و دلیل آن مرگ زودرس پلیو بود، که در زیرنویس اغلب این لغات با توضیح ترجمه شده است (بجز چند اصطلاح: جااوتقوری)Ja'utquri( که نوعی عنوان است (ص ۷۳) و الباسون‌albasun )ص ۱۰۵) که این لغات در متون مغولی و لغت‌نامه‌ها یافت نشد).
توضیح دیگر درباره بعضی زیرنویس‌ها در مورد آوانویسی از چینی به مغولی است، که در ترجمه فرانسه آمده، ولی در ترجمه فارسی ذکر آنها ضرورتی نداشته و حذف شده است.
شیرین بیانی- دی‌ماه ۱۳۵۰
تاریخ سری مغولان، ص: ۹
 
مقدمه پل پلیو
 
با وجود علاقه فراوانی که نسبت به تاریخ چنگیز خان و امپراتوری وی مبذول شده و با وجود مساعی‌ای که برای روشن شدن این موضوع به‌کار رفته، مع هذا تدوین و گردآوری آن بسیار مشکل است. منابع متنوع چینی، مغولی، فارسی، عربی، ارمنی، روسی و لاتین باید مدون شوند و مورد استفاده قرار گیرند. منابعی که بیش از همه به کار ما می‌خورد، یعنی تاریخ رسمی چینی سلسله مغولی و تاریخ فارسی رشید الدین فضل الله (جامع التواریخ) هنوز به‌طور کامل، بررسی و تدوین نشده‌اند. تاریخ رسمی چینی سلسله مغولی، که با شتابزدگی (کمتر از یک سال) گردآوری شده، در نیمه دوم قرن هجدهم، یعنی در زمان سقوط مغولان مورد تجدیدنظر قرار گرفت و تمام اسامی خاص، براساس نوعی اتیمولوژی «1» تفننی، تغییر شکل داده شد. با تغییر شکل اسامی خاص بود که مورد استفاده پ. هیسینت «2» در ترجمه «تاریخ چهار خان بزرگ اولیه» قرار گرفت.
تاریخ فارسی رشید الدین، به‌طور کامل در دسترس نیست، البته سابقا کاترمر «3» قسمت تاریخ اولین ایلخانان ایران را با ترجمه و یادداشت‌های فراوان، با روشی منقح، چاپ کرده و شرح ایلات تاریخ چنگیز خان توسط برزین «4» ترجمه و طبع گشته است. ولی این کتاب تا سال ۱۹۰۶ در اروپای غربی بسیار کم شناخته شده بود. در آن سال پرفسور براون «5» در تاریخ ادبیات ایران خود، فقط اسمی از آن برد. سرانجام م. بلوشه «6» بقیه تاریخ مغولان رشید الدین را برای گیب مموریال «7» چاپ کرد که فقط یک جلدش منتشر شد و فاقد ترجمه است.
______________________________
(۱)- علم اللغات
(۲)-P .Hycinthe
(۳)-Quatremere
(۴)-Berezin
(۵)-Browne
(۶)-M .Blochet
(۷)-Gibb Memorial Found
تاریخ سری مغولان، ص: ۱۰
منابع مغولی را باید همردیف منابع بزرگ چینی، فارسی و حتی جلوتر از آنها دانست. متأسفانه تاکنون فقط دو تاریخ مغولی قدیمی، شناخته و چاپ شده است: یکی آلتان توبچی «1» و دیگری تاریخ سننگ ستسن «2» که وقایع را تا قرن هفدهم آورده‌اند و اهمیت چندانی ندارند. تاریخ مغولی دیگری در دست می‌باشد که سندی بسیار مهم است، ولی نه مغول‌ها، بلکه چینی‌ها آن را حفظ کرده‌اند. این کتاب «یوان چائوپی شه» «3» یا «تاریخ سرّی مغولان» است، که اصل مغولی آن می‌بایستی متعلق به سال ۱۲۴۰ میلادی باشد. این تاریخ که تا سلطنت اگتای «4» می‌آید، باید در نیمه دوم قرن چهاردهم میلادی به زبان چینی عامیانه ترجمه شده باشد. اکنون بیش از پنجاه سال است که چین‌شناس بزرگ روسی پالادیوس «5»، در جلد چهارم کارهای هیئت ارتدوکس روسی پکن، ترجمه کامل آن را منتشر کرده است.
مورخی چون هوارث «6» پس از آنکه اثر خود را به اتمام رسانید، از این متن باخبر شد و م. بلوشه به‌کلی از آن بی‌خبر بوده است. پالادیوس خاطرنشان ساخته که نسخه‌های خطی دیگری از آوانویسی به خط چینی (و فقط یک ترجمه)، از روی متن مغولی اصلی «یوان چائوپی شه» وجود داشته است. پالادیوس بعد از ترجمه این اثر، یکی از این نسخه‌های خطی را به‌دست آورده و به م. پزدنف «7» داده و او آن را به دانشگاه پطروگراد واگذار کرده است. م. پزدنف، به کمک این نسخه خطی، فصل اول «یوان چائوپی شه» به حروف روسی را، بار دیگر به مغولی برگرداند. این اثر در سال ۱۸۸۰ در پطروگراد چاپ شد و اکنون نایاب است. از آن پس اغلب متذکر شده بودیم که چاپ کامل نسخه خطی متن مغولی، که به چینی آوانویسی شده، اهمیت بسیار دارد و مورد علاقه ماست. در زمان جنگ بنا به خواسته م. دولدنبورگ «8» تصمیم به چاپ این متن گرفته شد، ولی معلوم نشد کار به کجا رسید. سرانجام از سال ۱۹۰۸ یک چینی اهل هونان «9» به
______________________________
(۱)-Altan -Tobci
(۲)-Sanang -Setsen
(۳)-Yuan -tchao -Pi -she
(۴)-Ogtai
(۵)-Palladius
(۶)-Howorth
(۷)-M .pozdneiev
(۸)-M .d'Oldenbourg
(۹)-Hou -nan
تاریخ سری مغولان، ص: ۱۱
نام یتوهوئی «1»، آوانویسی چینی متن کامل «یوان چائوپی شه» را که نام اصلی‌اش «منگغول اون نی اوچا توبچی ان» «2» است، به چاپ رسانید که در اروپا، تا سال‌ها بعد، از این کار به کلی بی‌خبر بوده‌اند.
اخیرا از چین نسخه خطی قدیمی خوبی با آوانویسی به چینی به دست آورده‌ام که به علت غلطهای فراوان در رسم آوانویسی چینی، برگرداندن متن اصلی کامل آن به مغولی دشوار بود. من این کار را کردم و بدین ترتیب برای اولین‌بار، یک تاریخ مغولی به مغولی در دست داریم که تقریبا فردای مرگ چنگیز خان نوشته شده است.
این تاریخ مغولی به مغولی، هم از لحاظ تاریخی و هم از لحاظ فیلولوژی (علم اللغات) و فرهنگ و ادبیات، اهمیت فراوان دارد. در این متن که خیلی کاملتر از ترجمه چینی است که مورد استفاده پالادیوس قرار گرفته، از نظر تاریخی، حوادث تاریخی و تعداد زیادی اسامی خاص را می‌یابیم که قبلا هیچ‌گاه به آنها دسترسی نبوده، یا اگر در جایی آمده بوده، در سایر منابع تغییر شکل یافته است. گذشته از آن، برای اولین‌بار منبعی مهم، ما را به زندگی و افکار مغول‌ها، قبل از آنکه هیچ‌گونه نفوذ لامائی آن را دگرگون ساخته باشد، وارد می‌سازد.
اما از نظر فیلولوژی، نباید فراموش کرد که در نظر ما ادبیات مغولی از قرن دوازدهم میلادی آغاز می‌شود و پیش از این تاریخ، فقط یک نوشته کوتاه در دست است.
امروزه باید یک شعر مغولی را نیز بدان اضافه کنیم، که نسخه‌ای از آن‌که در قرن چهاردهم میلادی چاپ شده، در دست است و یک کتیبه قبر متعلق به سال ۱۳۶۲ که از کان سو «3» آورده‌ام. همچنین سند چاپ نشده دیگری نیز در برلن وجود دارد، ولی باید گفت هیچ‌یک از این اسناد، از نظر غنای فرهنگ لغات و موضوع، به این اثر، که دوازده یا پانزده فصل دارد و «تاریخ سرّی مغولان» را تشکیل می‌دهد، نمی‌رسد. آوانویسی چینی برحسب قواعد ثابتی انجام گردیده و لغاتی که به‌کار رفته، ارزش و استحکامی فراوان دارد که حتی خط مغولی امروزی از آن بی‌بهره است. پس می‌توان گفت از لحاظ مختلف، ما زبان مغولی «تاریخ سرّی مغولان» را با آوانویسی چینی، بهتر از یک تاریخ سرّی، به زبان مغولی، می‌توانیم مطالعه کنیم. به همین دلیل است که از متن مغولی، نه به
______________________________
(۱)-ye -to -houei
(۲)

 

این نوشته در تاریخ جهان ارسال و برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *